Arnold Cornelis heeft een opbouw van een samenleving beschreven waarbij de mens voortdurend de maatschappij verandert in de richting van het vervullen van waarden. De mens wil steeds meer mogelijkheden creëren, zodat de mens zichzelf kan verwerkelijken. Meer mogelijkheden zijn echter alleen bruikbaar als er een goede basis is.
De mens wilde in eerste instantie geborgenheid vinden in een onvoorspelbare natuur. Men hield vast aan tradities en verklaarde de onvoorspelbare natuur met behulp van mythes. Toen de mens eigen vestigingen kon creëren ontstonden er meer mogelijkheden. Men creëerde houvast in de omgang met elkaar door leerprocessen in regels vast te leggen. Men beschreef welk gedrag wel en niet gewenst was, op basis van ervaringen in het verleden. Deze regels boden veiligheid en geborgenheid. Men kon nu naast geborgenheid ook bekwaamheden ontwikkelen. Dankzij het sociale regelsysteem kon men zich steeds meer specialiseren.
De wereld als machine
Men was op zoek naar zekerheid. Het denken werd steeds belangrijker. Descartes zei: “Ik denk, dus ik ben.” Het denken was een manier waaraan alle mensen ongeacht hun godsdienst deel aan konden hebben. Op deze wijze zou er eenheid en harmonie kunnen ontstaan.
Het wereldbeeld wat dankzij de wetenschap ontstond is een mechanistisch wereldbeeld. Het heeft als vooronderstelling dat er slechts één werkelijkheid is die gekend kan worden. Het is het beeld van een machine: een geheel bestaande uit veel verschillende onderdelen, die allemaal in elkaar passen tot een perfect werkende en begrijpelijke orde en waarin alles een vaste plek heeft.
Om hier grip op te krijgen is kennis nodig. Hoe meer kennis, hoe meer invloed, hoe minder er mis gaat, hoe groter ons idee van stabiliteit en zekerheid. De wetenschap is daarin superieur en geeft de juiste weg aan. Het beeld van de menselijke geest is in overeenstemming hiermee ook dat van een machine: een verzameling kennis die aangevuld wordt, een deeltje in het grote geheel dat daar zijn functie moet vervullen.
Het onderwijs dat in de 19e eeuw ontstond was gebaseerd op deze uitgangspunten en gericht op aanpassing aan de maatschappij. Kinderen moesten dus kennis opdoen om te kunnen functioneren. Er werd een selectie gemaakt uit wat bekend was met de vakgebieden van de universiteit als voorbeeld. Ook de inrichting van de school in leeftijdsklassen, de stap-voor-stap methodes en de toetsing van buitenaf komt uit dit denken voort.
Regels en recht voor het individu
Langzamerhand werd er dankzij de ontwikkeling van de technologie een stabiele basis gecreëerd in de vorm van materiele welvaart. Er kwam steeds meer ruimte voor individuele ontplooiing. Het sociale regelsysteem werd steeds meer verfijnd. De normen veranderden op basis van een groeiend inzicht en bewustzijn. De individuele mens werd langzamerhand steeds belangrijker omdat er door de cultuur steeds meer ruimte voor ontstond. Zo heeft men bijvoorbeeld de vorm van rechtspraak in de loop van de geschiedenis aangepast en de Rechten van de mens en de Rechten van het kind geformuleerd.
Rechten van het kind
(…)
Overwegende dat het kind volledig dient te worden voorbereid op het leiden van een zelfstandig leven in de samenleving en dient te worden opgevoed in de geest van de in het Handvest der Verenigde Naties verkondigde idealen en in het bijzonder
in de geest van vrede, waardigheid, verdraagzaamheid,
vrijheid, gelijkheid en solidariteit
(…)
De mens kreeg steeds meer keuzes en kreeg ook steeds meer de mogelijkheid om zichzelf te gaan sturen. Het gaat in de maatschappij steeds minder om planning, controle, standaarden, groei en concurrentie. Het gaat meer en meer om samenwerking en overleg. Relaties worden steeds belangrijker. Traditionele rolverdelingen zijn niet heilig meer. De scheiding tussen mensen die dingen bedenken en mensen die dingen uitvoeren vervaagt.
De vaststaande regels werden soms een beperking en belemmering, omdat de bestaande regels het gevoel en de zelfsturing niet kunnen opnemen. Een regel kan geen rekening meer houden met de zeer vele individuele mogelijkheden Er ontstaat daarom dan een groot arsenaal aan regels die hun doel voorbij schieten. Een mens die zichzelf kan sturen houdt niet van beperkingen maar wil mogelijkheden creëren, zodat het goed voor hem en zijn omgeving wordt.
Individualistische cultuur
Als er té weinig ruimte ervaren wordt, wordt de ander niet gezien voor wie hij is maar wordt als tegenstander of concurrent beschouwd. De ander betekent immers nog meer beperking van de eigen ruimte. Men gaat in de eerste plaats alleen voor zichzelf. Een individualistische cultuur zonder verbinding is het gevolg. Toch is dit een stap verder in de ontwikkeling naar een maatschappij waarin iedereen zichzelf stuurt en communiceert.
Als een mens zichzelf wil sturen en de omgeving niet meer kan veranderen herkent de mens zichzelf niet meer en voelt zich er ook minder bij betrokken. De cultuur biedt geen plaats om vanuit het gevoel de wereld vorm te geven, emoties worden onderdrukt en komen naar boven in de vorm van agressie, zinloos geweld, depressie en ziekte. De betrokkenheid bij de wereld en de ander vermindert. ‘Het is niet mijn wereld.’ Het gevolg is vandalisme, vervuiling van het milieu en onverschilligheid.
Cultuur van zelfsturing en communicatie
Door communicatie komt men erachter dat iedereen een eigen perspectief heeft in hoe hij naar de wereld kijkt.
Mensen bouwen voort op de kennis die al is opgedaan. Kennis is dankzij de technologie zeer snel beschikbaar en vermeerdert zich wereldwijd in een enorm tempo. Kennis is geen vaststaand gegeven meer. Iedereen ontwikkelt een eigen perspectief, iedereen heeft gelijk. Van daaruit kan er met elkaar gecommuniceerd worden.
Het systeem gaat langzamerhand over naar een systeem van zelfsturing en communicatie, waarin mensen de wereld maken zoals zij het willen.
De mens is belangrijk geworden. Niet als onderdeeltje, maar als persoon. Hij staat van daaruit in verbinding met de omgeving.
Iederwijs en de samenleving>>>
