Uit: Zin juni 2005
Tekst: Danielle Hartemink Foto's: Frits de Beer
Op iederwijs-scholen leren kinderen om zelf verantwoordelijkheid te nemen: een kind is immers prima in staat zelf aan te geven wat het wil. Maar lang niet iedereen is deze mening toegedaan. Een voor- en een tegenstander aan het woord.
 | 'Iederwijs staat voor leren op eigen initiatief' Henk Veneman (1951) is onderwijs en organisatieontwikkelaar voor het Landelijk Bureau voor Vernieuwend Onderwijs (LBVO). Daarnaast is hij bestuurslid van de Stichting Iederwijs Nederland. “Ik wil me niet afzetten tegen het “leerstofjaarklassenonderwijs”, maar ik sta er zeker niet achter. Programmagericht onderwijs doet mensen tekort. Een kind is geen hol vat dat met zo veel mogelijk kennis moet worden volgegoten. Men vergeet dat een mens innerlijke drijfveren heeft. Kinderen zijn van nature nieuwsgierig, maar in groep 3 zie je de nieuwsgierigheid al doven. Louter omdat ze gedwóngen worden dingen te leren. Iederwijs staat voor leren op eigen initiatief. Jammer genoeg is er een verkeerd beeld over Iederwijs ontstaan. De school zou een veredelde speeltuin zijn en het zou alleen om vrijheid-blijheid gaan. Vrijheid staat bij ons inderdaad hoog in het vaandel, maar het gaat ons om vrijheid door verbondenheid. Het is geen vrijgevochten bende, er zijn regels. |
Zo wordt wel degelijk aandacht geschonken aan de onderlinge relaties, de kinderen zijn geen egoïsten. Ze leren rekening te houden met anderen. Niet alleen met andere kinderen, maar ook met volwassenen. Om het heel zwart-wit te zeggen: bij een reguliere school met detectiepoortjes bij de ingang is elke vorm van verantwoordelijkheid weggenomen. Het kind heeft geen verantwoordelijkheid gekend, maar moet zich later wel in de maatschappij zien te redden. Bij ons leren de kinderen zelf verantwoordelijkheid te nemen. De rol van de volwassene is vooral om alert te zijn op de grenzen van veiligheid; het kind moet zichzelf ontwikkelen, binnen jouw bedding. Kinderen zijn niet per definitie onveilig zonder de opgelegde structuur van volwassenen. Ze leren juist te vertrouwen op hun eigen structuur, daardoor ontstaat zelfvertrouwen. Ook wordt vaak gezegd dat kinderen niet genoeg leren, omdat ze hier zelf mee moeten komen. Dat is niet waar natuurlijk. Kinderen komen hoe dan ook in aanraking met lezen, schrijven en rekenen. Het kan niet anders. Ze zijn gemotiveerd, willen zich graag ontwikkelen. Als ze iets in het dagelijks leven tegenkomen, dan willen ze hierover op school meer leren. Wat je al niet kunt bereiken met een enkele hint... Zoveel beter dan drillen. En ik sta niet langer alleen, want de interesse in Iederwijs groeit. In 2000 waren we nog de enige school, een uitzondering met maar vier leerlingen. Vijf jaar later zijn er twintig scholen en dertig initiatieven."
Reactie op Henk Veneman
"Dat onderwijs interactioneel het meeste effect heeft, is al bedacht in de eerste helft van de vorige eeuw. Kenmerken van de leerlingen, van de leerkracht en de leerstof bepalen het effect van het leerproces. Toegepast wordt dit in de komende vernieuwing van het basisonderwijs, in het studiehuis en de studieloopbaanbegeleiding van hbostudenten. Iederwijs zoekt hier dus ook een vorm voor, maar gaat te ver in de verwachting dat een leerling van zichzelf voldoende positieve motivatie heeft om alle basiskennis te leren. De leergierigste kinderen zitten overigens in Sierra Leone, waar alleen aan kennisoverdracht gewerkt wordt."
| 'Vrijheid in deze vorm is onveilig voor kinderen' Liedeke Harting (1957) werkte van 1998 tot 2002 in Afrika, om basisscholen te helpen de leerstof meer kindgericht aan te bieden. Ze geeft opvoedcursussen aan ouders en schreef het boek Het hoort er allemaal bij. "Ik vind dat je een kind niet volledig vrij kunt laten, zoals in het Iederwijs-systeem, want het kan niet zelf bepalen wat goed voor hem is. Een kind mag niet beslissen, het hoort te gehoorzamen. Vooral bij kleintjes is geen discussie mogelijk. Pas als ze wat ouder zijn, dan valt er te praten. Zo leren ze dat 'nee' een mogelijkheid is. Eerst wordt het hun gezegd, later moeten ze het in hun eigen leven gebruiken. Mensen die geen 'nee' hebben gehoord in hun jeugd, kunnen dat zelf ook niet zeggen als ze eenmaal volwassen zijn. |  |
Opvoeden kent drie facetten. Allereerst: gehoorzamen. Dit is het geval bij de structuur van alledag. Een kind moet eten, geen discussie. Ten tweede: zelf bepalen. De keuze van vrienden bijvoorbeeld. Dat is lastig, want je moet kinderen de vrijheid geven het op hun eigen manier te doen. Het is hun gebied, je kunt erover praten, maar je mag ze niet de wet voorschrijven. Ten slotte gaat het ook om gewoontes. Je kunt niet zeggen dat ze niet jaloers mogen zijn. Wel kun je aangeven wat jaloezie met je doet. Eigenlijk bouw je gehoorzaamheid af; eerst bepaal je, daarna begeleid je en ten slotte adviseer je alleen nog maar. Kinderen mogen steeds meer zelf bepalen, maar je moet blijven praten. Volgens Iederwijs zouden kinderen vrij gelaten moeten worden. Zelf initiatief tonen om zo meer te leren. Het blijkt niet zo te werken: kinderen weten de basis niet, zijn eigenwijs. Daar zelf achteraan gaan is lastig voor kinderen. Ze moeten het alleen doen en dat vinden ze moeilijk. Bovendien is geschiktheid voor Iederwijs afhankelijk van het kind, voor veel kinderen is het te veel gevraagd. Zij krijgen problemen in gedrag, omdat ze te weinig structuur kennen. Vrijheid in deze vorm is onveilig voor kinderen.
Pedagogen zijn niet meegegaan in de hevige vorm van vrije opvoeding en vrij onderwijs van Iederwijs. En je ziet ook dat steeds meer ouders afhaken. Het vrije onderwijs wil het beste voor het kind, daarom denk ik dat ook Iederwijs zal veranderen. Ze zullen zich aanpassen aan wat de kinderen nodig hebben. Goed naar kinderen kijken."
Reactie op Liedeke Harting
"De gedachte dat binnen lederwijs kinderen geen 'nee' te horen krijgen, is een misvatting. Ze leren juist om te gaan met het 'nee' van de andere kinderen, de begeleiders en andere volwassenen. En de gedragsproblemen die zouden ontstaan door te weinig structuur ervaren wij niet. Binnen lederwijs wordt goed naar de kinderen gekeken, waardoor zij meer welbevinden en veiligheid zullen ervaren. We zien nieuwsgierige en leergierige kinderen met een ongebreidelde onderzoeksdrang. lederwijs is geschikt voor alle kinderen. Misschien niet voor alle ouders. De ouders die niet volledig vertrouwen op de ontwikkelingskracht van kinderen zullen afhaken."
