Algemeen toetsingskader PO vertaald voor lederwijs-scholen
Tekst: Anneke de Wolff Beeld: Wim Kluvers
De media schetsen lederwijs-scholen als onderwijsinstellingen waar leren veel weg heeft van 'gewoon leuke dingen doen': spelen, computeren, knutselen of wat rondhangen. Kritische reacties en Kamervragen bleven dan ook niet uit: leren kinderen daar wel voldoende? Hoe zit het met het toezicht op de kwaliteit? En hoe kijken lederwijs-scholen eigenlijk zelf aan tegen kwaliteitszorg? Voldoende reden voor een gesprek met Miriam Scheurs en Henk Veneman, beiden bestuurslid van Stichting lederwijs Nederland en betrokken bij de lederwijs-school in Apeldoorn.
In 2002 ging in Schoonhoven de eerste lederwijs-school van start. Sindsdien is het aantal scholen in hoog tempo toegenomen. Inmiddels zijn er circa twintig Iederwijsscholen en is een vergelijkbaar aantal in oprichting. De scholen bieden onderwijs aan leerlingen van vier tot en met achttien jaar, al ligt momenteel een accent op de basisschoolleeftijd. lederwijs-scholen worden bekostigd uit ouderbijdragen en giften van bedrijven, maar zij streven naar overheidsbekostiging. Dat betekent dat de scholen zullen moeten voldoen aan de wettelijke vereisten, zoals de kerndoelen en de eisen die de onderwijsinspectie stelt.
Genuanceerd beeld
Onderwijskundige Miriam Schreurs wil het beeld van lederwijs-scholen graag nuanceren: "Onze visie is zeker niet 'vrijheid, blijheid', maar 'vrijheid door verbondenheid'. lederwijs-scholen besteden bijvoorbeeld veel aandacht aan samenwerken, samen zaken bespreken en gezamenlijk regels opstellen." Een lederwijs-school beschikt ook wel degelijk over een onderwijsaanbod, inclusief een 'aanbodrooster'. Alleen ontstaat dit aanbod altijd vanuit de behoefte van kinderen en de inspiratie van begeleiders. Ook het leren van basisvaardigheden (taal, lezen, rekenen) en het behalen van kerndoelen zijn gemeengoed voor een lederwijs-school.
Een verschil is wel dat het verwerven van basisvaardigheden en het bereiken van kerndoelen geen hoofddoelen vormen. Hoofddoel is kinderen te laten groeien in zelfvertrouwen en zelfbewustzijn, zodat zij helder kunnen communiceren, goed kunnen samenwerken en gemotiveerd en doelgericht in het leven staan. Verder zijn op een lederwijs-school zeer uiteenlopende manieren van leren en werkvormen mogelijk. Zo vormt spel een belangrijke manier van lerep, vaak zelfs tot het dertiende levensjaar. Oudere kinderen kiezen vaker voor meer reguliere vormen van leren, zoals boeken lezen, lessen volgen, opdrach ten maken, zaken uitzoeken of een stage volgen. Reguliere onderwijsmethodes (voor PO en VO) zijn eveneens aanwezig.
Logboek
En hoe zit het met de kwaliteitszorg? Besteden lederwijs-scholen daar aandacht aan of verdraagt zich dit slecht met hun filosofie? Dat laatste Ïs niet het geval, zegt Henk Veneman: "We willen graag de kwaliteit van onze scholen inzichtelijk maken voor anderen. We laten heel duidelijk zien waarvoor we staan en ook steeds meer hoe we werken." Bij de kwaliteitszorg ligt een accent op het proces. Begeleiders (leraren) volgen de ontwikkeling van leerlingen door hen gezamenlijk te bespreken; zij leggen naar aanleiding daarvan beknopt zaken vast in een leerlingendossier. Ook leerlingen houden naar behoefte hun werk schriftelijk bij in een logboek of werkmap. Overigens zijn traditionele toetsen eveneens mogelijk, maar alleen als de leerling daarom vraagt. Bijvoorbeeld om na te gaan waar hij of zij staat wat betreft kennis en vaardigheden. Dat kan belangrijk zijn wanneer een leerling wil doorstromen naar het reguliere onderwijs.
Resultaten
Minder aandacht is er voor de behaalde resultaten. Deels is dit een gevolg van de filosofie. Maar omdat de scholen relatief kort bestaan, is het ook niet goed mógelijk iets te melden over resultaten. De website van lederwijs verwijst voor resultaten naar het maatschappelijke succes van leerlingen die de Sudbury Valley-school in de VS bezochten. Maar is die school vergelijkbaar met de Nederlandse lederwijs-scho len? Over een aantal jaren zal hierover meer bekend zijn. Het beeld wordt vertekend doordat de leerlingen die nu een lederwijs-school bezoeken, doorgaans eerst regulier onderwijs hebben bezocht. Dat geldt zeker voor oudere leerlingen, die bovendien nogal eens 'drop-outs' zijn. Daarnaast ontbreekt een geschikt instrumentarium om resultaten in kaart te brengen. Hoe meet je intrinsieke motivatie en zelfbewustzijn? Klassikaal de leerlingen een vragenlijst afnemen, zou toch weer snel als 'opgelegd' ervaren kunnen worden. Er is op dit terrein nog het nodige te ontWikkelen. Iederwijs wil dit graag samen doen met externe deskundigen zoals wetenschappers, Q5 en Q*Primair.
lederwijs-interpretatie
De afgelopen twee jaar heeft lederwijs Nederland in samenwerking met de inspectie het algemene toetsingskader PO van de inspectie vertaald voor lederwijs-scholen. Die vertaling is nu in conceptvorm gereed.
Het was hard werken, maar de besprekingen verliepen constructief en de inspectie liet zien, bereid te zijn tot innovatie.
Het doel was te komen tot een voor beide partijen bevredigend kader. De standaarden en indicatoren uit de Wet op het onderwijstoezicht (WOT) vormden hierbij het vertrekpunt. Bij elke indicator gingen de mensen van lederwijs in gesprek over de vraag: wat verstaan wij onder de kernbegrippen uit deze indicator? De uitkomsten werden voorgelegd aan de inspectie. Tijdens deze gesprekken bleek (opnieuw) hoezeer het toetsingskader van de inspectie wordt gekleurd door een specifieke visie op onderwijs. Henk Veneman: "De standaarden in de WOT zijn redelijk algemeen.
Daarin kan iedereen zich prima vinden, totdat je er dieper op ingaat. Wat versta je bijvoorbeeld onder 'systematisch' en wanneer noem je iets 'planmatig'?" Beide zaken bleken een terugkerende bron van spanning en discussie. "De inspectie
| ‘Onze visie is niet vrijheid, blijheid, maar vrijheid door verbondenheid.’ | denkt bij 'systematisch volgen van leerlingen' heel duidelijk aan: alle leerlingen op een vast moment dezelfde toets afnemen, maar dat doen lederwijs-scholen niet. Dat wil echter niet zeggen dat wij leerlingen niet systematisch volgen", aldus Henk Veneman. En in hoeverre is planmatig werken mogelijk als die plannen per definitie globaal en relatief open zijn? |
Naast de 'Iederwijs-interpretatie' van elke indicator bevat het aangepaste kader ook een uitwerking van de betreffende indicator in de praktijk. Deze uitWerking is gemaakt op verschillende niveaus: dat van de individuele leerlingen, de schoolkring (leerlingen en begeleiders samen), de begeleiderskring, de bestuurskring en de ouderkring (zie kader).
Het aangepaste toetsingskader is niet alleen bruikbaar voor toezicht door de inspectie, maar ook voor de Iederwijsscholen zelf. Het is de bedoeling dat zij straks voor hun eigen school een uitwerking maken en vastleggen. Schreurs: "Het aangepaste toetsingskader is de bandbreedte, dit zijn de grenzen waarbinnen wij als lederwijs het spel willen spelen." Het is de bedoeling dat alle lederwijs-scholen binnen deze grenzen blijven. Het draagvlak hiervoor is overigens groot. Bij de presentatie van de interpretaties en uitwerkingen aan de scholen bleek maar één school zich er niet in te kunnen vinden. Deze school is uit het verband van lederwijs gestapt.
Thesis
Een eigen, landelijk toezicht vanuit lederwijs Nederland ligt niet in het verschiet. Schreurs en Veneman denken aan een vorm van zelfevaluatie en collegiale visitatie. Onlangs heeft de lederwijs-school in Lopik iets dergelijks gedaan: de school verzorgde voor externen een presentatie van haar visie en werkwijzen ('een thesis'). In dit geval ging het om begeleiders van andere lederwijs-scholen, iemand van de pabo en de inspectie. De externen voerden vervolgens een toetsing uit door middel van gesprekken en bezoeken. Aan het einde van de dag rapporteerden de bezoekers mondeling hun bevindingen en conclusies aan de ontvangende school.De lederwijs-scholen laten hiermee zien kwaliteitszorg serieus en professioneel te willen opzetten. Zij onderschrijven de basisprincipes van goede kwaliteitszorg en de bereidheid is er. Nu staan zij voor de uitdaging die principes toe te passen binnen scholen waar uniformiteit en 'meten is weten' absoluut taboe zijn. Dat zal niet eenvoudig zijn. Maar wanneer zij daarin slagen, zullen velen, ook buiten lederwijs, daar profijt van hebben.
Het bestuur van lederwijs Nederland: (achter v.l.n.r.) Henk Veneman, Jochem van der Padt, Bas Rosenbrand, Eefke Eijgenstein, Erik Reith, (voor v.l.n.r.) Yolanda Eijgenstein en Miriam Schreurs.
Voorbeeld van uitwerking voor de 'begeleiderskring'
(dagelijkse leiding en begeleiders)
Twee van de begeleiders vormen de dagelijkse leiding. De dagelijkse leiding evalueert dagelijks en alle begeleiders samen evalueren wekelijks met elkaar de volgende aspecten: pedagogisch klimaat, het groepsproces in de school en de leeromgeving. De dagelijkse leiding kan een beeld geven van de ontwikkeling van de kinderen en de school.
 | De dagelijkse leiding neemt waar nodig maatregelen om het welzijn van individuele kinderen te waarborgen en betrekt zonodig ouders hierbij. Begeleiders willen daarbij zoveel mogelijk een niet-oordelende bedding zijn. In con tact blijven - door middel van ervaringsgerichte dialoog - met individuele kinderen is daarbij het belangrijkst. Begeleiders krijgen feedback van kinderen en ouders en geven elkaar feedback en dragen zodoende zorg voor de ontwikkeling van hun eigen bekwaamheid als begeleider (zelfreflectie, reflecteren als team en deelname aan landelijk lederwijs-begeleidersoverleg en cursussen). Besluiten en afspraken worden vastgelegd in notulen en zijn te lezen. Hiermee wordt een beeld geschetst van de ontwikkeling van de school. |
Uit: ISISQ5-magazine, tijdschrift over professionalisering in het onderwijs juni 2005 nr 1
| Kwaliteitszorg |
| De school maakt systematisch de kwaliteit van het onderwijs en neemt maatregelen om de kwaliteit te behouden en zo nodig te verbeteren. |
| WOT-tekst-indicator | Iederwijs-interpretatie |
| De school werkt planmatig aan verbeteractiviteiten | Verbeteren Wij vertalen de term verbeteractiviteiten in ontwikkelactiviteiten. Kwaliteitsontwikkeling is een continu sociocratisch proces op het niveau van individuele kinderen, in de schoolkring, in het begeleidersoverleg en in de bestuurskring. Het gaat naast de kwaliteit van resultaten ook om de kwaliteit van eht proces, de kwaliteit van leven. Planmatig Het planmatige zit ingebakken in de structurering en de organisatie van de niveaus en in de inbreng van de deelnemers op dat niveau. De deelnemers nemen de ontwikkelpunten in op het moment dat dit voor hen belangrijk is. Dat leidt tot een ononderbroken kwaliteitsontwikkeling. Het proces zelf is gericht op ontwikkelen (verbeteren). Het is zo ingericht dt ieder op zijn manier aanpassingen kan doen. De school biedt daarvoor continu ruimte. |
