De Volkskrant, 27 augustus 2004
G.H. Peeters
De kritiek op overladen lesprogramma's in het basisonderwijs is niet nieuw. lederwijs heeft daar zelf geen last van, constateert G.H. Peeters
In zijn artikel 'Cijferterreur kwelt onderwijs' breekt prof. P. Kooreman een lans voor het nieuwe schooltype Iederwijs (Forum, 24 augustus). In dit systeem wil men niets weten van 'klassen, roosters, verplichte vakken, examens en diploma's'. Kinderen zouden 'door hun natuurlijke wens zich te ontwikkelen zelf aangeven wanneer en hoe zij leren'. Kooreman gaat ervan uit dat het huidige basisonderwijs zucht onder de dwang van het moeten presteren. Er worden Citotoetsen afgenomen. De stand van de kennis van de leerlingen wordt uitgedrukt in cijfers. Het basisschoolkind moet presteren, presteren en nog eens presteren. Het schaap!
De kritiek is bepaald niet nieuw. In 1910 klaagde Jan Ligthart al over de geheugenoverlading op de Lagere School ten gevolge van de toelatingseisen voor de Middelbare Scholen. Zijn tirade tegen het klaarstomen bleef zonder gevolgen. Daarom haalde prof. Ph. Kohnstamm vijftien later nog eens stevig uit naar een teveel aan parate kennis (zonder overigens - zoals in latere jaren wel gebeurde alle parate kennis over boord te willen gooien).
In ongeveer dezelfde periode publiceerde Theo Thijssen zijn boekje De examenidioot; de titel spreekt voor zich.
We blijken dus al minstens 94 jaar met de 'cijferterreur' te worstelen. Vandaar dat Kooreman de kwestie nu eens goed wil aanpakken door 'het Nederlandse onderwijspalet op een niet eerder beproefde manier te verbreden', en dan wel met het Iederwijssysteem (wie verzint zo'n naam?).
Niet eerder beproefd? In 1859 (!) stichtte Tolstoi in zijn geboorteplaats een school waar de kinderen zelf hun leerstof mogen kiezen, waar ze zoveel werken als hun bevalt, waar ze plaats zullen nemen naar eigen goedvinden: op de tafels, de grond, de knieën van hun kameraden. Een school die in het begin een chaos zal zijn, maar waar door de werking van natuurlijke krachten een volkomen orde te voorschijn zal treden'. Dat verschilt niet zo erg veel van het lederwijssysteem, nietwaar?
Dan was er nog de dichter Frederik van Eeden, die in 1891 liet blijken dat hij niets op had met de traditionele lagere school. Men moest vertrouwen op de inwendige drang tot leren. 'De mens,' schreef hij, 'zoals hij worden moet, zal zijn als het stoomwerktuig, dat door het vuur van een welgesmede haard inwendig wordt in werking gebracht.' lederwijs zegt het minder dichterlijk, maar het principe is hetzelfde.
Laten we verder de Zweedse onderwijzeres Ellen Key niet vergeten. In 1900 pleitte zij ook al voor een school zonder lesrooster, zonder verplichte vakken.
Wat is er van die mooie theorieën en systemen terechtgekomen? Niets. Dat kan ook niet. Wie ervan uitgaat dat in ieder kind een onweerstaanbare drang naar kennis schuilt, gaat er eveneens van uit dat alle kinderen gelijk zijn en dat alle kinderen feilloos weten welke kennis bruikbaar is en welke niet. Kom nou! Zonder bijsturing, zonder richtlijnen zie ik slechts chaos
Ik ben het er volkomen mee eens dat er veel niet deugt aan het basisonderwijs, maar dat lederwijs nu de oplossing zal brengen, daar geloof ik niets van. Kooreman vindt dat lederwijs gesubsidieerd moet worden, omdat 'een moderne kenniseconomie onorthodoxe initiatieven en diversiteit moet koesteren, juist in het onderwijs'. Gezien de ervaringen in het verleden zou ik zeggen: gebruik dat geld maar voor kansrijkere onderwijsexperimenten
G.H. Peeters is gepensioneerd onderwijzer
